Żuławy Wiślane – unikalny region geograficzny
Żuławy Wiślane to niezwykle interesująca jednostka fizjograficzna, która wchodzi w skład makroregionu Pobrzeże Gdańskie. Znajdują się one w północnej Polsce, w obrębie delty Wisły, i charakteryzują się specyficznym kształtem przypominającym trójkąt. Wierzchołek tego kształtu znajduje się w miejscu, gdzie Wisła dzieli się na Leniwkę i Nogat, natomiast podstawa jest wyznaczona przez Mierzeję Wiślaną. Obszar Żuław Wiślanych zajmuje powierzchnię około 1700 km², z czego 450 km² to tereny położone poniżej poziomu morza. Region ten dzieli się na trzy główne części: Żuławy Gdańskie, Żuławy Malborskie oraz Żuławy Elbląskie.
Geneza nazwy Żuław Wiślanych
Geneza nazwy „Żuławy” budzi wiele kontrowersji w literaturze. Niektórzy badacze wiążą tę nazwę z pruskimi korzeniami, wskazując na słowo „solov”, które oznacza „wyspa”. Inna teoria sugeruje, że termin ten pochodzi z polskiego rzeczownika „żuł”, który odnosi się do namułu czy osadu rzeczonego. Istnieją również źródła wskazujące na litewskie słowo „sala”, co również oznacza wyspę, oraz „žolė” – trawa.
W przeszłości Żuławy Wiślane znane były jako Wielkie Żuławy (niem. Großes Werder) w celu odróżnienia ich od innych podobnych obszarów. W XIII wieku część tej krainy była nazywana Żuławami Zantyrskimi, a później Malborskimi. W czasach niemieckich region ten dzielono na trzy obszary: Danziger Werder (Żuławy Gdańskie), Großes Marienburger Werder (Żuławy Malborskie) i Elbingsches Werder (Żuławy Elbląskie).
Historia osadnictwa na Żuławach
Początki osadnictwa na Żuławach sięgają okresu od około 2500 do 1700 lat p.n.e., potwierdzonego przez liczne znaleziska archeologiczne w miejscowościach takich jak Niedźwiedziówka, Lubieszewo czy Ostaszewo. Osady te miały prawdopodobnie charakter okresowy i były związane z rybołówstwem oraz poławianiem bursztynu. W IX wieku n.e. powstała osada Truso, ważny ośrodek handlowo-rzemieślniczy, który utrzymywał kontakty z innymi kulturami, w tym Skandynawią oraz plemionami słowiańskimi i pruskimi.
W XII wieku nastąpiła intensywna kolonizacja słowiańsko-pruska, co doprowadziło do powstania licznych osad oraz systemów odwadniających. Do końca XIII wieku osadnictwo rozprzestrzeniło się na dużych obszarach Żuław. W średniowieczu region ten przeszedł intensywną kolonizację holenderską oraz niemiecką, co miało znaczący wpływ na rozwój rolnictwa i osadnictwa.
Po II rozbiorze Polski w 1793 roku obszar Żuław został włączony do Prus. Po pierwszej wojnie światowej tereny te stały się częścią Wolnego Miasta Gdańska, a po II wojnie światowej wróciły do Polski, gdzie zasiedlili je przesiedleńcy z różnych regionów kraju.
Geografia i podział regionalny
Granice Żuław Wiślanych wyznaczają ostro rysujące się krawędzie wysoczyzn morenowych, które kontrastują z płaską deltową równiną. Na zachodzie granicę stanowi Pojezierze Kaszubskie, a na południu Dolina Kwidzyńska. Na północy obszar ten ogranicza Mierzeja Wiślana. Region można podzielić na trzy części: Żuławy Gdańskie leżące pomiędzy Pojezierzem Kaszubskim a Wisłą; Żuły Malborskie obejmujące tereny w widłach Wisły i Nogatu; oraz Żuławy Elbląskie leżące na wschód od Nogatu.
Rzeźba terenu
Obszar Żuław Wiślanych jest teoretycznie płaską równiną, która wznosi się jedynie nieznacznie ponad poziom morza. Różnice wysokości są tak niewielkie, że dostrzegane są jedynie przy użyciu map topograficznych. Obszary depresyjne stanowią około 28% całkowitej powierzchni delty, a największy obszar depresyjny znajduje się wokół jeziora Drużno.
Najniżej położonym punktem w Polsce może być miejsce w Raczkach Elbląskich, które znajduje się 1,8 m poniżej poziomu morza. Powierzchnie o wysokości 0-5 m n.p.m. zajmują największy procent (47%), natomiast najwyżej położone punkty nie przekraczają 14,6 m n.p.m.
Wody powierzchniowe i podziemne
Wody powierzchniowe na Żuławach zostały znacząco przekształcone przez działalność człowieka i obecnie mają minimalny spadek. Główne cieki wodne to Wisła i Nogat, które dzielą region na trzy części z różnymi układami hydrograficznymi.
Z kolei podziemne zasoby wodne składają się z pięciu pięter użytkowych. Kredowe i trzeciorzędowe zasoby mają ograniczone znaczenie ze względu na wysokie zasolenie. Najważniejszym piętrem wodonośnym są utwory czwartorzędowe, które występują zarówno w głębszych jak i wyższych warstwach geologicznych.
Piętra wodonośne
Poziom śródmorenowy charakteryzuje się obecnością soczew piasków drobno- i średnioziarnistych oraz stabilnym zwierciadłem wody. Z kolei poziom międzymorenowy występuje prawie na całym obszarze Żuław i często jest
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).